Жаңа тақырыпты түсіндіру: «Экологиялық ниша» түсінігі және қоректену тізбегіндегі ағзалардың қарым-қатынасы» Жоспар: «Экологиялық ниша»



Дата29.11.2020
өлшемі16.75 Kb.
Жаңа тақырыпты түсіндіру: «Экологиялық ниша» түсінігі және қоректену тізбегіндегі ағзалардың қарым-қатынасы»

Жоспар:

1. «Экологиялық ниша» түсінігі.



2. Қоректену тізбегіндегі ағзалардың қарым-қатынасы.

Түрдің биологиялық система ішіндегі биотикалық қарым-қатынасы және оның биотикалық факторларға болған талабы түрдің экологиялық дәрежесі, өмітсүретін мекен жай-экологиялық нита деп. аталады. Бұл терминді 1928 ж Жозеф Гриша бір інші рет қолданған. Экологиялық нита түсінігі кең , ол өз ішіне организмнің табиғий кеңістігіне, біоценоз ішіндегі функціонал ролини Мысалы трофикнемесе тофик және оның орта фақорларына (жарықтың ылғалдық, коректік заттар ) талаптарына өз ішіне алады Олар төмендегіше көріледі.

Кеңістіктегі нита; трофик нита (түрлер ара байланыстағы түрлердің өмір сүру жайы), күлтөмерй немесе випер аумақы нита. Ниталарда организмнің экологиялық нитасыда організм қай жерде өмір сүруіне, оның сыртқы ортаға болған жалпы талабы есепке алынады. Экологиялық нитаның негізгі концепсиясы түрлер ортасындағы және түрлер ішіндегі айырмашылықтарды көлем бойынша бағалауда үлкен маңызы бар. Экологиялық нитаға характер етика бергенде нитаның ені, ұзындығы және организмнің көршілермен қосылатын, араласатын мекне-жайлары көзде тұтылады.

Биоценез ішіндегі түрлердің біртүрлі, ұқсас функцияға және біртүрлі өлшемдер нитасына (мекне-жай, климатқа ) ие болуына гильдия деп. атайды. Әртүрлі географиялық зоналарда түр біртүрлі нитаны иеленуге экологиялық эквиваленттік деп. атайды.

Жозеф Гринеле түсінігі бойынша нита бұл түрдің тарқалуы біріктіретін көрсетумен сол жерде түрдің түзілу және инстинктив шегерасыны белгілейді, бір жерде иденттік экологиялықнита екі түрдің болуы мүмкін емес, ғалымның пікірі бойынша экологиялық нита бұл түрдің микро өмір сүру жайы. Ю. Одум сөзімен айтқанда кеңістік тегі нита.

Экологиялық нитада организмдер түрлі факторлармен қатынасуда болады, оларды організм талап етеді, сезеді, жауап береді.

Биоценез ішіндегі бір түр өзінің даму дәуірінде әртүрлі экологиялықниталарды иелеуі мүмкін Мыс: Итбалықтар өсімдікпен көректенсе балағатқа жеткен бақалар (насекомдарды ұстап ) жыртқыштық жасайды.

Жануарлардың қысқы және жазғы жағдайларында түрліше экологиялық ниталар байқалады Балықтар, құстар, насекомдар миграциясы олардың тұқымдары, құрттары пиллалары әртүрлі нитада және олар түрлі трофик жағдайда болады. Мыс: су қоймаларында кездесетін көк-жасыл балдырлар автотроф көректенгенімен, дамудың кейбір дәуірлерінде гетеротроф коректенеді. Бұл жағдайда екі түрлі нита көзге тасталады. Бұл жадай балдырлардың кездесу жайы және сол жерделі орта факторларының өзгеруінен келіп шығады.

Өсімдіктер әлемінде бір ярустта кездесетін түрлердің экологиялықнитасы ұқсас. Бірақ олар түрлі экологиялық нитаны (дөң, бос, ярустар) иелеуі мүмкін

Биоценоздағы түрлердің экологиялық ниталары түрлерге бай немесе оларды түрлер аз болуы мүмкін.



Биоценоздағы ағзалардың қарым қатынасы бір біріне әсер бейтарап, жайлы немесежайсыз болуы мүмкін, сонымен қатар осылардың комбинациялары да жатады. Ол комбинациялар мынадай:

- Бейтараптылық – бір біріне ешқандай әсері жоқ;

- Бәсекелестік – азық, территория және орта үшін күрес. Бірдей түрлер осы факторлар үшін күресте бірге тіршілік ете алмайды, бір уақыт аралығында бір конкурент екіншісін ығыстырып шығады (Газе заңы);

- Мутуализм (симбиоз) – бір түр еікіншісі арқылы ғана дамиды, тіршілік етеді, мысалы ара мен гүлдер;

- Комменсализм – бірінің тіршілігі екіншісіне пана және азық болады; мысалы акула мен оның үнемі қасында болатын күтуші балықтар;

- Аменсализм – ьірінің екінші түрге еш пайдасыз, зиян алып келуі; масыла ағаш көлеңкесіндегі өсімдіктердің нашар өсуі;

- Паразитизм – біреу арқылы тіршілік ету;

- Жыртқыштық – ең кең тараған түр. Бірақ мұнсыз биосферада тіршілік гармониясы да болас еді.



2. Шелфордтың толеранттылық заңы (1913 ж.) (немесе максимум заңы)

Шелфордтың толеранттылық заңы (1913 ж.) (немесе максимум заңы) – экожүйенің жоқтығы немесе оның дами алмауы қажетті факторлардың жетіспеушілігінен ғана емес, олардың көп мөлшерде болуынан да болады. Мысалы, су көп мөлшерде бола берсе, өсімдік шіріп кетуі мүмкін.

Осы заңдардың орындалуын өсімдіктерге тәжірибе жасап қарастырайық. Әртүрлі камераларда абиотикалды факорларды бақылай отырып өсімдіктерді өсірейік. Осы кезде ір ғана факторды өзгертіп (мысалы температураны), қалғанын тұрақты ұстайық. Белгілі бір температура мәнінен бастап өсімдік өзінің ең биік мәніне жеткенше өте жақсы өсе береді. Ал енді температураны одан әрі арттыра берсек өсімдік өзін нашар сезіне бастайды да, ең соңында өліп қалады.

Нәтижелер көрсетіп отырғандай өсуге, көбеюге және тірі қалуға әсер етуші әр фактордың ыңғайлы мәні, стресс аумағы және аға өмір сүре алмайтын аумағы болады. Олар: оптимум аумағы, төзімділік аралығы, төзімділік шегі.



3. Құрғақ шаң ұстаушы жүйелер (23)

Бұл аппараттарда ауа ағынынан шаң бөлшекттері гравитация, инерция, кариолис күштері арқылы бөліп алынады (яғни механикалық жолмен).

Барлық құрғақ шаң ұстаушы қондырғылар конструкциясы бойынша былай бөлінеді:

1) Циклондар;

2) Ротациялық шаң ұстағыштар;

3) Құйынды щаң ұстағыштар;

4) Радиалды шаң ұстағыштар;

5) Жалюздік шаң ұстағыштар.



Мысалы, циклон дар газ ағыны ішкі қабырғаға жанама бойымен кіріп, бункерне қарай айналмалы-ілгерімелі қозғалыс жасайды. Центр ден тепкіш күш әсерінен трубаның ішкі қабырғасында шаң қабаты құралады. Радиалды шаң ұстағышта жұмыс істеу принципі дәл циклондағыдай. Ал жалюздік шаң ұстағыштар шаң бөлшектерін бөліп алу торша айналасында газ ағынын бұрған кездегі пайда болатын инерция күштерінің әсерінен болады.



Достарыңызбен бөлісу:


©netrefs.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет