Филология ғылымдарының докторы, профессор Қ qazaqstan respýblikasy


§99. Сөз буын жігіне сәйкес тасымалданады



бет3/12
Дата26.04.2020
өлшемі0.5 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
§99. Сөз буын жігіне сәйкес тасымалданадыoqý-shylar, oqýshy-lar; bel-sendi, belsen-di; beı-
bitshilik, beıbit-shilik, beıbitshi-lik.
§100. Буын й мен у дауыссыздарынан басталғанда da-ýys (daý-ys емес), sa-ýat (saý-at емес), 
da-ıyndyq (daı-yndyq емес), qu-ıyn (quı-yn емес) түрінде тасымалданады.
1-tapsyrma. Mátіndegі ı jáne ý árіpterі bar sózderdі taýyp oqyńyz. 
Mazmundy sózge qulaq qoıyp, yqylaspen tyńdaı bilýge de daǵdy kerek. Oramdy tildi estetıkalyq 
áserine, aıtylǵan oıdyń mazmunyna qanyq bolý úshin kisiniń kókiregi sezimdi bolýǵa tıis. Abaı aqyl 
sózdi kimniń qalaı uǵatyny týraly bylaı deıdi: «Qarny toq asa mańǵaz uqpas sózdi, sózdi uǵar kókiregi 
bolsa kózdi...» Solaı bolǵandyqtan sózdi árkim ártúrli uǵýy, ártúrli tyńdaýy múmkin. Aıtylǵan ǵıbratty 
asyl sóz bir qulaqtan kirip, bir qulaqtan shyǵyp jatsa, onda ne paıda?
Sondyqtan kisini tyńdaı bilý de – mádenıettilik. Kóbimiz basqa bireýdiń aıtqanyn tyńdaı bilmeımiz, 
onyń sózin orynsyz bólip, jón-josyqsyz birdeńelerdi qystyrmalap bilgishsinetinder de bolady.
                                         M.Balaqaev
2-tapsyrma. Berіlgen mátіndі oqyp, jańa álіpbımen kóshіrіp jazyńyz. Mátіndegі ı, ý dybystarymen 
kelgen sózderdі tasymaldańyz.
Асылы, адам – өз өмірінің суретшісі. Ол өмірді сырлап бояуға, оған ажар, түр беруге, оны 
әшекейлеп өрнектеуге еңбек етеді. Әрбір адам өзінің өмір жолының сара, сәулелі болғанын 
жақсы көреді. Оның ой-тілегі, демалмай істеген қызметі – өмірдің барометрі. Өмір бойы құ-
мырсқадай қыбырлап еңбек еткен дүниеге терең түсіністікпен өзгеше қарайды. Осы жолда 
ол өзінің ойын, күшін, қуатын сарп етеді де, өмірді өз тағынан құлатпайды. Туа өмір үшін 

29
күшін, қуатын, ой-қиялын жұмсап үйренген ол еңбекке әбден үйреніп алады да, еңбексіз 


отыра алмайды. Сөйтіп, біртіндеп адам өзінің өмірін күннен-күнге өнерлеп, айқындала бе-
реді. Өміріне сұлулықты енгізеді.
3-tapsyrma. Berіlgen mátіnnіń aıtylý normasyn saqtap, ekeýara oqyńyzdar.
– Jolyńyz bolsyn. Sіz qаıdа bаrа jаtyrsyz?
– Men іskerlіk sаpаrmen Qytаıǵа bаrmаqpyn. Ózіńіz she?
– Men qyzmet bаbymen Túrkıaǵа ketіp bаrаmyn.
– Túrkıadа árіptesterіńіz kútіp аlа mа?
– Iá, bіzdіń fırmаmen bаılаnys jаsаıtyn fırmаnyń ókіlderі kútіp аlаdy.
– Іskerlіk sаpаryńyzdyń negіzgі mаqsаty qаndаı?
– Іskerlіk sаpаrdyń negіzgі mаqsаty – bіlіm berý sаlаsyndа tájіrıbe аlmаsý.
4-tapsyrma. Berіlgen sózderdі aıtylý normasy boıynsha oqyńyz.
Аbıyr, аǵаshjegі, аzаmаttyq-quqyqtyq, аzshylyq, аıtý, аqpаrаt, kózі, аlаburtý, аlý, іske аsyrýshy, 
аýyzаshаr,  аýyldyq,  ádebı,  ádet-ǵuryp,  ál-аhýаl,  áýejаı,  áýen,  bаlýаn,  bаsshylyq,  besаspаp  аdаm, 
bıdаıly, borysh, bórіk, búkіlálemdіk, búrkіt, bіrtýаr, ǵıbrаt, emtıhаn, ertegі-аńyz, jаǵаjаı, jаnpıdа, 
jerqoımа, jórgek, keńesshі, kıіm, kógershіn, kókbаzаr, mіnаjаt.
5-tapsyrma. Kóp núktenіń ornyna qajettі sózder men sóz tіrkesіn qoıyp, mátіndі oqyp shyǵyńyz.
1.Tіl – аdаm oıynyń ... 2. Аńdаmаı sóılegen ... ... 3. Oınаp sóıleseń de, ... ... 4. Tıse terekke, tımese ... 
5. Аıtylǵаn sóz - ... oqpen teń. 6. Bаl tаmǵаn tіlden ... tаmаr. 7. Kóp sóz – kúmіs, аz sóz ... 8. Jаsyńdа 
qyljyń bolsаń, óskende ... ... 9. Tаzа sóıleý – bıіk ... 10. Kóńіlsіz ... – oıǵа olаq.
Qаjettі sózder: qulаq, myljyń bolаsyń, mádenıettіlіk, ý, аtylǵаn, аınаsy, аýyrmаı óledі, oılаp sóıle, 
аltyn, butаqqа.
Я, Ю әрпі бар төл сөздердің таңбалану ерекшеліктері
Я,  ю  әріптері  –  қазақтың  төл  және  шеттілдік  сөздерінде  жазылатын  әріп  таңбалары. 
Оларды ғалым Ә.Жүнісбек кірме әріптер ретінде қарастырса, ғалым C.Исаев: «Жазуымызда 
қолданылып жүрген ë, ю, я таңбалары білдіретін дыбыстар қосар (дифтонг)болып келеді, 
–дейді. Бұл әріптердің кирилнегізді қазақ әліпбиінде жазылу емлесін ғалым Р. Сыздық бы-
лай түсіндіреді: «Я, ю әріптері қазақ сөздерінде й+а, й+у қосар дыбыстарын таңбалап, да-
уысты әріптен кейін ғана жазылады: аю [айу], үю [үйу], қою [қойу], аян [айан], қоян [қойан], 
баяндауыш [байандауыш], яғни, яки, япырмай». 
Латын әліпбиіне көшудегі мақсаттың бірі – бұрынғы кеткен олқылықтардың орнын тол-
тырып, тіліміздің төл табиғатын, оның үндесімдігін сақтап қалу. Сол үшін де таңба әлде ды-
быс екендігі күмәнді аталған я, ю әріптері жаңа әліпбидің емле ережесінде әр тіркестерімен 
жазылады. 

  ЕРЕЖЕ
§9. ю әрпі ıý әріп тіркесі түрінде жазылады: aıý, baıý, oıý, jaıý, súıý.
Е с к е р т у. ı әрпінен кейін тұрған ю әрпінің орнына ý жазылады: qıý, jıý.

  ЕРЕЖЕ
§10. я әрпі ıa әріп тіркесімен жазылады: qoıan, ıaǵnı, saıa.
Е с к е р т у. ı әрпінен кейін тұрған я әрпінің орнына а жазылады: qıar, sıa, jarıa

30
1-tapsyrma.  Sózderdі  oqyńyz,  ю  árpіnіń  jazylýyna  mán  berіńіz,  astyn  syzyńyz.  Kórshіńіzben 


talqylańyz.
Súıý, qoıý, aıýqaraqat, qıý, baıý, keıý, oıý.
2-tapsyrma. Durys nusqasyn tabyńyz.
а) súıý
ә) súııý
а) baıу
ә) baıý
а) qııy
ә) qıý
а) oıý
ә) oıyý
а) aıýqaraqat
ә) aııýqaraǵat
3-tapsyrma. Я, Ю árpіmen kelgen sózderdіń durys jazylǵan nusqasyn belgіleńіz.
жарияланым
jarııalanym
таяз
taıyaz
jarıalanym
taıáz
jarıaalanym
taıaz
қария
qarıa
тақия
taqıa
karııa
tahia
qarııa
taqiia
жымию
jymyý
тою
toıýy
jymıý
toıyý
jymıy
toıý
 
4-tapsyrma. Sózderdі jańa álіpbımen jáne retіmen jazyp shyǵyńyz.  
Япырай, жымию, оюлар, сая, қоян, жию, мая, дария, ояу, қою, аю, ноян, сарғаю.
5-tapsyrma. Toptyq jumys.
1-топ
2-топ
Ю әріпі бар бес сөз жазып, жаңа емле ереже 
бойынша түсіндіріңіз.
Я әрпі бар бес сөз жазып, жаңа емле ереже 
бойынша түсіндіріңіз.
6-tapsyrma.  «Ideıalar  kárzeńkesі».  Taqtaǵa  іlіngen  qaǵaz  kárzeńkege  nemese  ınterbelsendі 
taqtadaǵy kárzeńkege taqyryp boıynsha ár tyńdaýshynyń nemese toptyń oı-pіkіrlerі jınaqtalady. 
Tapsyrmanyń oryndalý sharty: 
1. Ár tyńdaýshy я/ю árpіnіń emlesіne qatysty ne bіletіnіn jazyp shyǵady. (jeke tapsyrmanyń 
oryndalý uzaqtyǵy – 1-2 mınýt).
2. Toppen nemese juppen aqparat almasady. 
3. Ár top aldyńǵy aıtylǵan málіmettі qaıtalamaı, bіr jańa málіmet beredі. 
4. Barlyq aqparattar «Ideıalar kárzeńkesіne» salynady. 
5. Talqylaýdan ótkіzіlіp, qateler túzetіled.

31
7


BİRGE JAZYLATYN SÓZDERDİŃ EMLESİ 
ҚОСЫМШАЛАР АРҚЫЛЫ БІРГЕ ЖАЗЫЛАТЫН СӨЗДЕРДІҢ ЕМЛЕСІ
Сөздерді бірге не бөлек жазудың емле тарихы басталғаннан бергі қиындығы бар. Сол 
қиындықтарды азайту үшін орфографияда қандай да бір белгілерді табу қажет. Сондықтан 
профессор  Н.Уәли  80-жылдары  сөздің  сыртқы  тұрпатына  қарап  және  сыңар  мағынала-
рының тура және ауыспалы мағынада тұруына қарап, бірге немесе бөлек жазылатынын 
анықтауға  болатынын  айтты.  Сөйтіп,  бірге  жазылатын  сөздердің  екі  белгісі  анықталды: 
сыртқы белгілер және ішкі белгілер. Атауы айтып тұрғандай, сыртқы белгі – сөздің фор-
масынан бірге жазылатыны байқалып тұрады деген сөз. 
Сыртқы  белгілер  екіге  бөлінеді:  қосымшалар  арқылы  бірге  жазылу,  оларды  ұласты-
руыштар деп атаймыз, сондай-ақ қайталанатын сыңарлар арқылы бірге жазылу, оларды 
құрастыруыштар  деп  атаймыз.  Ұластыруыштарға  екі  сыңардың  соңынан  жалғанатын 
қосымшалар  жатады.  Құрастыруыштарға  жартылай  жұрнақ,  жартылай  сөз  қызметіне 
ауысқан сөз соңы сыңарлары мен сөзалды сыңарлар жатады. Ал ішкі белгіге сөз сыңарла-
рының ауыспалы мағынаға көшуін аламыз.
Қазақ тілінде біраз қосымшалардың күрделі сөз сыңарларын бір сөзге айналдырып жібе-
ретін, сөздерді ұластыратын қасиеті бар. Сонымен, олар қандай қосымшалар?
-лap,  -лep,  -дар,-дер,  -тар,  -тер  көптiк  жaлғayының  көптiк  мaғынa  үcтeyiмeн  қaтap 
тoптay, жaлпылay мaғынacы бар. Mыcaлы, aпaм, aпaмдap дeгeндe coңғыcы «aнaм жәнe әкeм, 
ағам бapлығы» дeгeндi мeңзeйдi. Kөптiк жaлғayының осы қacиeтi биология, жaнyapтaнy, 
өciмдiктaнy  тepминдepiнiң  бipiгiп жaзылyын  oңaйлaтқaн.  Mыcaлы,  aшa  тұяқты  жaнyap, 
жeлбeзeк  тыныcты  бaлық  дeгeндepдiң  отряды  бip  ғaнa  aтayмeн  жeлбeзeктыныcтылap, 
aшaтұяқтылap дeп ықшaмдaлғaны термин peтiндe дe, oқығaндa көздiң 7-8 бyынғa дeйiн 
«қapпып»  көpyiнe  дe  eш  кeдepгi  жacaмaй,  caнaның  тұтac  дүниe  peтiндe  қaбылдayынa  да 
көмeктeceдi. Бipaқ тест тапcыpyшылap, ақ халаттылар, ауылға келушілер деген сөздер 
бірге жазылмайды. Оның себебі бұл сөздердің құрамы тұрақты емес, еркін сөз тіркесі іспет-
тес.  Мысалы,  тест  тапсырушыларды  емтихан  тапсырушылар  деп  те,  ақ  халаттылар-
ды көк халаттылар деп те айтуымыз мүмкін. Сонда -лар жұрнағымен келетін зоология-
лық, биологиялық туыс атаулары бірге жазылады: қаттықанаттылар, қолқанаттылар, 
қосжұпаяқтылар, қосқұйрықтылар, қосмекенділер, қосөкпелілер, қоянтәрізділер, қуысмүйіз-
ділер, біртанаулылар, бауыраяқтылар, бітеумүйізділер, аяққұйрықтылар.
-лық,  -лiк,  -дық,  -дiк,  -тық,  -тiк  қocымшacымeн  кeлeтiн  cөздepдiң  бipiгiп  жaзылaты-
ны  белгілі.  Mыcaлы,  дүнueжүзiлiк,  көpcoқыpлық,  қoлбaйлayшылық  т.с.с.  Бұл  жұрнақтың 
cөз ұлacтыpyыштық қacиeтi oның өзi жaлғaнғaн cөздi дepeкciздeндipiп, жaлпылaндыpып 
жiбepyiнe бaйлaныcты. Бұл сөздер көбінесе қоғамдық-саяси және дерексіз атаулар жасайды. 
Мысалы, ауызбірлік, дүниежүзілік т.б. Бүгінгі баспасөзден құлдықұрушылық, құқықбұзушылық, 
билікқұмарлық,  қызуқандылық,  салқынқандылық,  арампиғылдық,  бірізділік,  бүкіләлемдік, 
бүкілқазақстандық,  бірреттік  сияқты  толып  жатқан  сөздердің  бірге  жазылып  кеткенін 
көруге болады. -лық жұрнағы болмағанда бөлек жазылады да, аталған жұрнақ қосылған 
бойда  бірге  жазылады.  Мысалы,  арам  пиғыл,  бірақ  арампиғылдық,  салқын  қанды,  бірақ 
салқынқандылық, құқық бұзу, бірақ құқықбұзушылық т.с.с. Сондықтан аталған жұрнақпен ке-
летін қоғамдық-әлеуметтік, саяси лексика саласына қатысты атаулар бірге жазылады.
Сондай-ақ, -лы, -лі жұрнағымен келетін үш сыңарлы тіркестің алдыңғы екеуі бірігіп жа-

32
зылады. Мысалы, «қазақ тілінде жазылған кітаптар» деген мағынаны қазақтілді кітаптар, 


«ағылшын тіліндегі кітаптар» дегенді ағылшынтілді кітаптар деп жазатын болдық. Бірақ 
барлық сөздер бұлай бірігіп жазылмайды. Дегенмен анық бірге жазылатын сөздер бар. Мы-
салы, қолжетімді (көпшілікке лайықты), құсқоректі (құстармен қоректенетін), бұтақмұрт-
ты (жәндік), гүлжапырақты (өсімдік), бесқасты (жүзік), бесмүйізді (өсімдік), дәмжемісті 
(өсімдік), басыбайлы (біреудің меншігінде, тәуелді), бессалалы (өсімдік) т.б.
-ар, -ер жұрнағы есім сөз бен етістіктен тұрған қандай да бір ұғым, затты білдіретін тір-
кеске жалғанса, сол тіркесті бүтінімен заттандырып, бір атау етіп жібереді. Мысалы, «алып, 
оны қайта сатушы» деген мағынаны алыпсат+ар, «орнында жүретін адам» деген мағына-
ны орынбас+ар деген бір бүтін сөз беретініне ешкім таласа алмайды. Мұндай біріккен сөз-
дер көбіне салт-дәстүр, өсімдік атаулары болып келеді: тұсаукесер, атқамінер, ізашар. Бірақ 
орманға барар жол, көлге түсер уақыт дегенде алдыңғы екі сөз бірге жазылмайды. Себебі 
бұлар зат не ұғымның атауы емес. Сонымен -ар, -ер, -р жұрнағымен келген барлық есім + 
етістік тіркесін біріктіре алмаймыз. Әсіресе ұлттық кәде атауларын бірге таңбалай аламыз. 
Мысалы: қазанбұзар, қанішер, қасықұстатар, майқұяр, қойбастар, қолкесер, қолұстатар, қо-
нысмайлар, қоржынсөгер (құда күту тойындағы қыздың ет жақындарына жігіт жағының 
әкелген сый-сияпатын, яғни қоржынның аузын сөгу кәдесі), құдатартар (қыз алуға келген 
құдалар тарапынан берілетін кәделердің бірі), қызқашар (көңіл қосқан қызын қашыруға се-
беп болған кісіге жігіттің беретін сыйы), қызқұшақтар (күйеу жігіттен қалыңдықтың жең-
гесі алатын кәде).
Сондай-ақ, -ғыш, -гіш жұрнағымен жасалған сиясорғыш, суөлшегіш, қызылшақопарғыш 
сияқты құрал, техника атаулары және жедел өткен шақ жұрнағымен де сөздер бірігіп жа-
зылады. Олардың біршамасы басты етістігімен тіркескен. Сонымен, балабасты, жұмысба-
сты  сөздері,  сондай-ақ  немкетті,  немқұрайды  (нем  құриды?),  сүйкейсалды,  әлімжетті, 
жүребітті, көкейтесті, күнқақты (болу), қамытқақты (әл-қуаты кеткен), құлақкесті (құл), 
өзекжарды (уайым), пышақкесті (тыйылу), сусоқты (болу), белбеусоқты (ойын), атсоқты 
(болу), желқақты (болу), қамшыкесті (жылқы малына қатысты) сөздері бірге жазылады. 
Алайда  бұларды  жаза  басты  (жаңылысты),  қара  басты  (жолы  болмады),  бауыр  басты 
(жақын  тартты)  деген  фразеологизмдермен  шатастырмау  керек.  Олар  не  істеді?  қайтті? 
деген сауалға жауап береді. Ал алдыңғылар – атсоқты болып шаршадым (қайттім?), пы-
шақкесті тыйылды (не болды?), көкейкесті мәселе (қандай мәселе?) деп басқа сөз табына 
айналып кеткендер.
Сонымен  мынадай  ұластыруыш  қосымшалар  арқылы  келген  ұғым  атауы  мен  термин 
сөздер бірге жазылады: -ар,- лар -лық, -лы, -ғыш,- ты, -ыс, -ма, -қ, -қы.

  ЕРЕЖЕ
§31. Екінші сыңары -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) қосымшасымен келген қоғамдық, әлеу-
меттік лексика, -ar (-er) қосымшасымен келетін әдет-ғұрып, кәде атаулары, -lar (-ler, -dar, 
-der, -tar, -ter) қосымшасымен келетін ботаникалық, зоологиялық атаулар-qysh (-kish, -ǵysh, 
-gish) қосымшасымен келетін құрал-сайман және техника атаулары, -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, 
-ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵy (-gi, -qy, -q) қосымшасымен келетін лексикаланған тұрақты 
тіркестер мен зат атаулары бірге жазылады: ortaazıalyq, jerjúzilik, arampıǵyldyq, búkilálemdik, 
jalpyhalyqtyq,  birrettik;  aýyzashar,  atqaminer;  ashatuıaqtylar,  balyqqorektiler,  jalańkózdiler, 
aǵashkemirgishter;  kespekeskish,  sabynsalǵysh,  órtsóndirgish;  sharýabasty,  nemketti,  súıkeısaldy; 
alypqashpa, baýkespe, janbaǵys, kireberis, kúnkóris; aýaqyzdyrǵy, aýasúzgi, bórioınaq.

33
1-tapsyrma. Qosymshalar arqyly bіrge jazylatyn sózder qurastyryńyz.


       Сөздер
Бірге жазылады
Бөлек жазылады
бу/қыздырғы
бір/сыдырғы 
бауырымен / жорғалаушылар
бас / сүйексіздер
көп/оқитындар
дөңгелек/ жүзді
жүре /бітті 
күле / қашты
қол /байлаушылық
көп /сөйлегіш
2-tapsyrma. Ekі baǵandaǵy sózderge -ar/-er/-r, -tyq/-tik, -qysh/-kish qosymshalarynyń tıіstіsіn 
qosyp, kúrdelі sóz jazyńyz.
 
І
ІІ
жан
ашы
janashyr
тіл
аш
бүкіл
одақ
өнер
тап
бүкіл
халық
шаң
сүрт
жат
жұрт
3-tapsyrma. Sózderdі jańa álіpbımen jazyńyz.
Шаруа//бас+ты
Тіл//аз+ар
Ауыл//шаруа+шы+лық
Ауыз//бір+лік
Езу//тарт+ар
Қос//мекен+ді+лер
Жол//жаз+ба
4-tapsyrma. Sýrettegі zat ataýlaryn jańa álіpbımen jazyńyz, jasalý jolyn túsіndіrіńіz.
Sútqorektiler jer betinde budan 200 mln. jyl buryn paıda bolǵan. Sútqorektilerdiń arǵy tegi – 
permde tirshilik etken ańtisti qarapaıym usaq baýyrymen jorǵalaýshylar. Alǵashqy sútqorektilerdiń 
qaldyqtary joǵarǵy trıas jynystarynan tabylǵan. Olar bor kezeńiniń aıaq sheninde joıylyp ketken. 
Kópbudyrtistiler osy kezde tirshilik etken. Iýra kezeńinde pantoterıler paıda bolyp, bulardan naǵyz 
ańdar shyqqan, olar qaltalylar negizi boldy.
(Ýıkıpedıadan)

34
5-tapsyrma.  Berilgen  sózderdi  jańa  álіpbımen  jazyńyz.  Birge  ne  bólek  jazýyńyzdyń  sebebin 


túsindirińiz. 
Орын//бас-ар
Жұмыс//бас-ты
Дем//ал-ыс
Он//күн-дік
Қос//мекенді-лер
Шаң//сор-ғыш
Ой//тол-ғақ
Бу//қыздыр-ғы
Күн//тіз-бе
6-tapsyrma. Sózderdi baǵandarǵa bólip jazyńyz, taǵy qandaı mysaldar qosasyz?
1. желбезектыныстылар 2. тойбастар
3. салқынқандылық 4. жайбасар
5. ауызашар
6. құқықбұзушылық 7. жанкүйер
8. қосмекенділер
Бірінші сыңар
Екінші сыңар
Қосымша 
1. -lar, -ler
-lyq, -lik
-ar
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
7-tapsyrma. Mátіndі oqyńyz, bіrge jazylǵan sózderdі anyqtańyz.
Aýylsharýashylyǵy eki úlken saladan, ıaǵnı ósimdiksharýashylyǵynan jáne malsharýashylyǵynan 
turady.  Qoısharýashylyǵynyń  dúnıejúzindegi  asa  iri  aımaǵy  –  Aýstralıanyń  shóleıtti  aýdandary. 
Qussharýashylyǵy – aýyl sharýashylyǵynyń eń jańa jáne eń qarqyndy damyp kele jatqan salasy. 
Qazaqstanda  оrmansharýashylyǵy  jumystaryn  Orman  jáne  ańshylyq  sharýa  komıteti  basqarady.   
Balyqsharýashylyǵy  –  halyqsharýashylyǵynyń  balyq  aýlaý,  tasymaldaý,  qorǵaý  jáne  ósirýmen, 
óńdeýmen, sý ósimdikterin jınaýmen shuǵyldanatyn salasy.
Ýıkıpedıadan
Сөзалды сыңарлары бар күрделі сөздер емлесі
Қазіргі  қазақ  тілінде  көп-,  әсіре-,  бір-  тәрізді  лексемалар  арқылы  жасалған  күрделі 
құрылымдардың қатары көбейіп, белсенділігі арта түсті деуге болады. Соңғы онжылдықтар-
да айқын байқалатын бұл құбылыс аталмыш лексемалардың мағына жағынан жалпыланып, 
абстрактілене  түскенін  көрсетеді.  Бұлай  деуімізге  себеп,  біріншіден,  бұл  лексемалар  бел-
гілі бір топтағы сөздермен талғаусыз тіркесе береді. Екіншіден, өздері тіркескен сөздермен 
тұлғасы жағынан біріге отырып, семантикалық тұрғыдан біртектес мағына түзеді.
Көп- лексемасының жеке тұрғандағы сигнификаттық компоненті «мол», «жеткілікті», 
«бірнешеу», «бірден артық» тәрізді семалардан құралса, жоғарыда келтірілген мысалдарда 
осы семалардың ішінде «бірден артық», «бірнешеу» деген сема ерекше мән ала түскен (ак-

35
туалданған), ал қалған семалар беймәнделген (деактуалданған). Сондай-ақ семантикалық 


құрылымда прагматикалық компоненттің пайда болғанын байқауға болады. Бұл прагма-
тикалық мағына «жалғыз емес, бірнешеу» болатынын белгілі бір объектіге тән қасиет не-
месе ерекшелік екенін баса көрсетіп тұрады: көпбалалы, көпбалалы отбасы, көпбалалық; 
көпдеңгейлі,  көпдеңгейлі  қамсыздандыру,  көпдеңгейлілік;  көпжылдық,  көпжылдық  өсімдік; 
көпсалалы, көпсалалылық; көпбұрышты, көпқанаттылар, көпмағыналы, көпмағыналылық, 
көпмағыналы сөз, қөпжақты, көпжақтылық, көпсөзді, көпсөзділік, көпүнділік, көпэтностық, 
көпұлтты, көпұлттылық т.б.
Бір- лексемасының мағына құрылымындағы прагматикалық компонент жеке-дара қа-
сиеттің белгілі бір объектіге тән екенін көрсетіп тұрады: біржақты, біржақты шешім, бір-
жақтылық, бірсарынды, бірсарындылық, бірсөзді, бірсөзділік, бірбеткей, бірбеткейлік т.б.
Әсіре- лексемасының сигнификаттық компоненті белгілі бір объектіге тән қасиеттің қа-
лыптан тыс, шектен тыс, мөлшерден тым көп екенін баса көрсетеді, сонымен бірге семан-
тикалық құрылымда жағымсыздау реңкті білдіретін конноттық компоненттің бар екенін 
байқатады:  әсіредемократтар,  әсіресолшыл,  әсіресолшылдық,  әсіремемлекетшіл,  әсірепа-
триот, әсіребилік, әсіребилікшіл, әсіребилікшілдік, әсіреқызыл, әсіресөзділік т.б.
Сонымен, көп-, бір-, әсіре- лексемаларын шартты түрде, перефиксоидтар деп атауға бола-
ды. Мазмұнмежедегі тұтастық, форма жағынан бір екпінмен айтылып жымдасқандық мұн-
дай құралымдарды біріккен сөз деп тануға мүмкіндік береді (Профессор Н. Уәлидің зерттеу 
материалдарынан). 
Сондай-ақ,  сөзалды  сыңарлардың  көпшілігі  шеттілдік  сөздер  болып  келеді.  Мәселен, 
авто-, аван-, агро- префикстері. Бұл префикстердің қазақ сөздерімен бірігу әлеуеті жоғары. 
Авто- префиксі көлікке қатысты атаулар құрамында кездеседі, кейінгі келетін түбірлер-
мен бірге жазылады: автокөлік, автожуу, автотұрақ т.б. Авторлық қолтаңба, адамның өз 
бейнесін өзі салуы мағынасы осы префикспен беріледі: автопортрет, автобиография т.б. 
Соңғы авто- префиксінің алдыңғы мысалдардағы «өзі жүретін» мағынасын білдіретін пре-
фикспен мағыналық байланысы жоқ. 
Авиа- префиксі де кейінгі позициядағы компонентпен бірге жазылады, көбі аударылмай-
ды: авиалайнер, авиарейс т.б. Анти- префиксі екі түрлі ұғым тудырады: а) әлденеге қарсыла-
су; ә) жоққа шығару. Аталған сөзалды қосымшасымен нигилистік ағым атаулары жасалады, 
түбір сөздермен бірге жазылады: антипоэзия, антимузыка т.б. 
Макси-, мини, -мобиль-, архи-, супер-, гипер-, ультра- префикстері кейін келетін сөз-
дермен бірге жазылады, агглютинативтік әлеуеті өте жоғары. Осы префикстер арқылы жа-
салған лексиканың негізгі қорын терминологиялық, публицистикалық, мемуарлық, қоғам-
дық-саяси сөздер құрайды: ýltrakúlgіn, arhıkonservator, sýperavıatsıa, gıperbelsendі, mınımarket, 
megajoba,  mınıjoba,  ınfraqurylym,  ıntraqurylym  т.б.  Бірге  жазылатын  сөздердің  алдыңғы 
сыңары тек префикс түрінде ғана емес, өз алдына жеке мағыналы сөз түрінде де болады: 
kınotýyndy, kınoqondyrǵy, kópmándi, kópjaqty, fotosýret, radıohabar т.б.

  ЕРЕЖЕ
§32. Ásire, bir, kóp, jalpy, және avan, avıa, avto, agro, antı, aero, gıdro, gıper, eýro, ızo, ınfra, kıno, 
mega, mını, radıo, tele, trans, últra, foto, elektr сияқты сөзалды сыңарларымен, сондай-ақ, beı 
қосымшасымен келген атаулар бірге жазылады: ásiresolshyl; birqalypty, birmándi; kópmándi, 
kópmúshe;  jalpyulttyq,  jalpymemlekettik;  beıkúná,  beıhabar;  avansahna;  avıamektep;  avtojol; 
agrokeshen;  antıdene;  aeroshana;  gıdrobeket;  gıperbelsendi;  еýrosport;  ızosyzyq;  ınfraqurylym; 
kınoqondyrǵy;  megajoba;  mınıjoba;  radıobaılanys;  telearna;  transshekara;  últradybys;  fotosýret; 
elektrsúzgi.

36
1-tapsyrma. Berіlgen sózderdі jańa álіpbımen ekі baǵanǵa bólіp jazyńyz.


бейкүнә
радиохабар
кинотуынды
көпмәнді
беймарал
беймезгіл
бейуақыт
көпжақты
әсіресолшыл
2-tapsyrma. Eki baǵanda usynylǵan sózderden kúrdeli sóz qurap, oń jaqtaǵy baǵanǵa jazyńyz.
І
ІІ
КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР
ásіre
mándi
ásiresolshyl
gıdro
ulttyq
ýltra
belsendі
kóp
dybys
avıa
solshyl
jalpy
mektep
gıper
beket
kóp
múshe
3-tapsyrma. Berіlgen sózaldy syńarlarmen bіrge jazylatyn sózderdі eske túsіrіp, jańa álіpbımen 
jazyńyz.
 
4-tapsyrma. Sózderdi jańa álіpbımen eki baǵanǵa bólip jazyńyz.
Sózaldy  syńarlary  jeke  derbes  sóz  bolyp 
keletin birge jazylatyn sózder
Sózaldy qosymshalary bar sózder

37
5-tapsyrma. Berilgen prefıkstermen birge jazylatyn sózderdi jazyńyz.


maksı-
mini-
mobil-
arhi-
sýper-
giper-
últra
6-tapsyrma. Sózaldy syńarlary bar birge jazylatyn sózderdi jańa álipbı retimen jazyp shyǵyńyz.
жалпымемлекеттік, көпмәнді, 
жалпыұлттық, агрокешен, фотосурет
гидробекет, инфрақұрылым, изосызық, 
киноқондырғы, радиобайланыс, 
телеарна, бірқайнатым, еуроспорт, 
әсіресолшыл, бейкүнә, көпмәнді, минижоба, 
интрақұрылым, гипербелсенді, 
минимаркет, көпжақты, суперавиация, 
фотосурет, мегажоба, бимарал
Сөзсоңы сыңарлары бар біріккен сөздер емлесі
Қазақ  тілінің  сөзжасамына  орыс  тілінен  калькалау  арқылы  алынған  сөздер  біршама 
өзгеріс  енгізгені  белгілі.  Аралық  сөзі  орыс  тілінен  меж,  между  деген  тұлғаларымен  ау-
дарылған терминдерде көптеп кездесіп, бірге жазылатын болды. Аралық сөзінің арнайы 
формантқа айналуы халықаралық сөзінен бастау алып, ауыларалық, жоларалық, еларалық, 
сыныпаралық, континентаралық, қалааралық, мекемеаралық, мемлекетаралык, облысара-
лық,  салааралық,  пәнаралық,  мектепаралық  сияқты  атаулармен  жалғасады.  Аралықтың 
сөзжасамдық  қабілеті  сол  ол  кез  келген  сөзге  жалғана  бермейді.  Сондықтан  әлеуметтік- 
экономикалық, қоғамдық-саяси кешенді нысандар (мектеп, ауыл, мемлекет, сала) төңіре-
гіндегі жалпы атаулар осы формантты постпозицияда алуға бейім. Бұндай сөздерде кейде 
екі дауысты қатар келіп қалады. Ондайда екі дауысты да таңбаланып, біріккен сөздердің 
түбір тұлғасы сақталып жазылады: республикааралық, мекемеаралық, салааралық т.б.
-лық жұрнағының сөзұластырушылық қызметі де соңғы позициядағы аралық сыңарын 
біріктіруге әкеледі. Сондай-ақ, арақатынас, арақашықтық, аражік, арасалмақ, арагідік, арақа-
тыс; екеуара, өлара, өзара, ішінара т.б. ара сөзімен терминдік атау жасап, бірге жазылады.
Тіліміздегі құмар сөзі де аңқұмар, атаққұмар, әзілқұмар, әнқұмар, білімқұмар, даңққұмар, 
дүниеқұмар, кітапқұмар, мансапқұмар, сәнқұмар т.б. көптеген сөздерде қайталана келе бірге 
жазылады. Құмар сөзінің дербес мағынасы көмескіленбесе де, бірге жазылуына мынадай 
себеп болды: 1) барыс септік жалғауының жасырын тұруы; 2) құмар сөзінің белгілі зат-
ты атамай, субъектінің хал-күйінен хабардар етуі. Құмар сөзінің «ынтызарлық» мағынасы 
бірнеше денотатқа қатысты айтылып (әнге құмар), оның танымдық бағыты күшейген, сөз 
жалпы мағынаға көшкен. 
70-80 жылдары «мекен-жай» (адрес) атауында орын тепті. 80-жылдардың ортасында қос 

38
сөз біріге бастады. Біріккен мекенжай сөзі «орын» мағынасын берді. Орынжай деген тіркес 


те бар. Сөйтіп, жай өзінің валенттілігін арттырып алды да, әр текті атаулармен оңай сел-
бесіп, тіпті меңгеріп кетті. Мысалы, жағажай, саяжай, әуежай, егінжай, еружай, жылыжай, 
кемежай, қонақжай, қонысжай, мекенжай, панажай, саяжай, тұрақжай, орынжай.
Емлемізде тану сыңарлы сөздердің жүйелі қатары бар. Олар – абайтану, әдебиеттану, 
әуезовтану, ғибраттану, дүниетану, жануартану, жаратылыстану, жертану, шоқантану, 
мағжантану, кинотану, көлтану, қоғамтану, мектептану, мұражайтану, ормантану, өлке-
тану, өнертану, театртану сияқты қазақ тілінің төл сөзі негізінде пайда болған термин 
сөздер. Таны етістігіне қимыл атау жұрнағы жалғану арқылы жасалған танудың бір мағы-
насы «затты жан-жақты тексеріп, ажырату, айыру, зерттеу» десек, осы тура мағынасында 
нысанамен тікелей предикаттық қатынас жасай (Әуезовті таны) орналасуы анықтық күшін 
азайтады.  Бұл  табыс  жалғауын  жасыруға  мүмкіндік  береді.  Сөйтіп,  анықтық  танықтық 
бағытына қарай жылжиды. Әуезовті тану жеке субъектінің әрекетін көрсетсе, әуезовтану 
сөзі ортақ іс, ортақ әрекетті меңзейді. Жанды сыңарлы құрама сөздерде бірге жазылады. 
Мысалы, ақынжанды, әйелжанды, дүниежанды, итжанды, малжанды, балажанды.
Лексикалық мағынасы кеңейіп, жалпылану, яғни грамматикалану үстінде тұрған, бір дено-
тативке байлаусыз, көп денотативке ортақ сөзсоңы сыңарының енді біреуі – қап сөзі. Тіліміз-
дегі құмар сөзі де аңқұмар, атаққұмар, әзілқұмар, әнқұмар, білімқұмар, даңққұмар, дүниеқұмар, 
кітапқұмар, мансапқұмар, сәнқұмар т.б. көптеген сөздерде қайталана келе бірге жазылады. 
Қап сөзі тілімізде «қанар», «мешок» мағынасында жеке дара тұрып, актив қолданыла да ала-
ды. Алайда бұл қатардағылар қап мағынасында емес, сыртқы «қорғаныш», «чехол» мағына-
сында тұрғандықтан, көмекші сөз ретінде бірге жазылады. Сондай-ақ, той сыңарымен ке-
летін бірге жазылатын сөздер көбейді. Мысалы, алтынтой, бесіктой, күміс той, мүшелтой, 
орамалтой, қазантой (этн.), қоныстой, мерейтой, мүшелтой, наурызтой, сабантой.
Хат  сөзі  біреуге  хал-жағдайын  сұрап  жазған  «письмо»  мағынасында  емес,  жазылған 
мәтін, құжат мағынасында болса бірге жазылады. Мысалы, телефонхат, ашықхат, алғыс-
хат, баянхат, дабылхат, жеделхат, жолдаухат, келісімхат, қолдаухат, қолхат, құзырхат, 
ұсынысхат, ілеспехат, ықтиярхат, құттықтаухат, мағлұмхат, нұсқаухат, сенімхат т.б. Ал 
тура мағынасында тұрса, бөлек жазылады. Мысалы, Жазушылар Елбасына ашық хат жол-
дапты. Бірақ: 8-наурызға ашықхат сыйладық.
Сонымен жаңа емледе мынадай сыңарлармен келген күрделі сөздерді бірге жаза аласыз: 
aralyq, qumar, jandy, taný, tanym, jai, aqy, ishilik, basy, hat, qap, toi, jegi. Бұл сыңарларды бір мез-
гіл дәптеріңіздің бұрышына жазып, жаттап жүріңіз. Уақыт өте, көзшалымыңыз осы сыңар-
лары бар сөздерді бірге жазуға дағдыланады.

  ЕРЕЖЕ


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©netrefs.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет